Objawy kacheksji nowotworowej często zaczynają się niepozornie – od mniejszego apetytu, szybszego męczenia się, gorszej tolerancji posiłków albo spadku wagi, który początkowo bywa tłumaczony samą chorobą, stresem lub leczeniem. Problem w tym, że kacheksja nowotworowa nie jest zwykłym chudnięciem. To złożony proces metaboliczny, w którym organizm traci nie tylko tkankę tłuszczową, ale przede wszystkim mięśnie, siłę i rezerwy potrzebne do codziennego funkcjonowania.
Wyniszczenie nowotworowe może wpływać na tolerancję leczenia onkologicznego, odporność, samodzielność pacjenta, nastrój i jakość życia. Dlatego nie powinno się czekać, aż spadek masy ciała będzie bardzo widoczny. Im wcześniej lekarz, dietetyk kliniczny i zespół prowadzący leczenie zauważą problem, tym większa szansa na spowolnienie procesu i lepsze wsparcie chorego.
Objawy kacheksji nowotworowej są skutkiem wieloczynnikowego zespołu zaburzeń metabolicznych, który rozwija się u części pacjentów z chorobą onkologiczną. Kacheksja, nazywana też charłactwem lub zespołem wyniszczenia nowotworowego, oznacza postępującą utratę masy ciała, masy mięśniowej i rezerw energetycznych. Nie jest to stan, który można wyjaśnić wyłącznie tym, że pacjent je mniej.
Kacheksję nowotworową rozpoznaje się między innymi wtedy, gdy dochodzi do utraty masy ciała większej niż 5% albo do utraty powyżej 2% u osób z niskim BMI lub już obecną sarkopenią, czyli obniżoną masą mięśniową. Ten proces może rozwijać się etapowo – od prekacheksji, przez kacheksję, po kacheksję oporną na leczenie.
Najważniejsze jest to, że kacheksja nie polega wyłącznie na niedostarczaniu kalorii. W organizmie chorego pojawia się stan zapalny, zaburzenia gospodarki białek, tłuszczów i węglowodanów, nasilony katabolizm oraz ograniczona zdolność odbudowy tkanek. Dlatego samo zwiększenie porcji jedzenia często nie wystarcza. Pacjent może próbować jeść więcej, a mimo to nadal tracić mięśnie, wagę i siłę. Do najczęstszych objawów należą spadek masy ciała, utrata mięśni, zmniejszone łaknienie, szybkie uczucie sytości, przewlekłe zmęczenie, osłabienie, obniżona odporność, pogorszenie nastroju oraz mniejsza samodzielność w codziennych czynnościach.
Relacja kacheksja a nowotwór jest bardziej skomplikowana niż stwierdzenie, że chory traci apetyt, więc chudnie. W wielu przypadkach guz nowotworowy i odpowiedź zapalna organizmu uruchamiają procesy, które zmieniają sposób wykorzystywania energii. Organizm zaczyna zużywać własne zasoby, szczególnie białka mięśniowe, a jednocześnie nie potrafi skutecznie ich odbudować.
W kacheksji nowotworowej dużą rolę odgrywają cytokiny prozapalne, między innymi IL-1, IL-6, TNF-α oraz interferony. Mogą one nasilać rozpad białek mięśniowych, zaburzać apetyt i wpływać na metabolizm. Do tego dochodzą czynniki kataboliczne związane z nowotworem, zmiany hormonalne, insulinooporność, nasilona lipoliza, zwiększony obrót białek i wzrost zapotrzebowania energetycznego w spoczynku. To oznacza, że pacjent może być w stanie ciągłego deficytu energetycznego i białkowego nawet wtedy, gdy rodzina robi wszystko, aby jadł więcej. Właśnie dlatego kacheksja jest tak obciążająca psychicznie – chory słyszy zachęty do jedzenia, ale jego organizm funkcjonuje inaczej niż przed chorobą. Choroba nasila stan zapalny i zaburzenia metaboliczne, te prowadzą do utraty masy mięśniowej i osłabienia, a osłabienie zmniejsza aktywność, tolerancję leczenia i zdolność organizmu do regeneracji.
Utrata masy ciała przy raku jest jednym z najbardziej charakterystycznych objawów kacheksji. Niepokojąca jest szczególnie wtedy, gdy pojawia się bez celowego odchudzania, postępuje mimo prób poprawy odżywiania albo towarzyszą jej brak apetytu, szybka sytość i utrata siły.
Wiele osób skupia się wyłącznie na liczbie kilogramów. Tymczasem w kacheksji kluczowe jest to, co pacjent traci. Przy zwykłym odchudzaniu organizm może wykorzystywać głównie tkankę tłuszczową. W kacheksji nowotworowej ubytek obejmuje również mięśnie szkieletowe, czyli tkankę odpowiedzialną za poruszanie się, oddychanie, utrzymywanie postawy, samodzielność i tolerancję wysiłku.
Za alarmowe można uznać sytuacje, w których pojawia się:
Utrata masy ciała przy raku może też zostać częściowo zamaskowana przez obrzęki lub zatrzymanie płynów. Lekarz może potrzebować oceny składu ciała, siły mięśniowej, wyników badań laboratoryjnych i informacji o tym, ile pacjent realnie je w ciągu dnia.
Brak apetytu w chorobie nowotworowej jest jednym z najbardziej obciążających objawów dla pacjenta i jego bliskich. Rodzina często widzi, że chory słabnie, więc próbuje go zachęcać do jedzenia. Pacjent z kolei może czuć presję, winę albo bezradność, bo zwyczajnie nie jest w stanie zjeść tyle, ile oczekują inni.
Przy kacheksji brak apetytu nie zawsze wynika z niechęci psychicznej. Może być skutkiem stanu zapalnego, zaburzeń metabolicznych, nudności, bólu, zaparć, biegunek, zmian w jamie ustnej, zaburzeń smaku i węchu, suchości w ustach, leczenia przeciwnowotworowego albo szybkiego uczucia sytości po kilku kęsach.
Często pojawia się zespół kacheksja-anoreksja. Oznacza on połączenie wyniszczenia organizmu z jadłowstrętem, ograniczeniem ilości przyjmowanego jedzenia i narastającym osłabieniem. Chory może mówić, że „nie ma miejsca w żołądku”, „wszystko ma metaliczny smak”, „zapach jedzenia przeszkadza” albo „po kilku gryzach jest pełny”.
W takiej sytuacji zwykłe komunikaty typu „musisz jeść” rzadko pomagają. Lepsze jest podejście spokojne i praktyczne – małe porcje, większa gęstość energetyczna posiłków, dopasowana konsystencja, neutralny zapach potraw, jedzenie w przyjaznej atmosferze i konsultacja z dietetykiem klinicznym.
Osłabienie w chorobie nowotworowej przy kacheksji nie przypomina zwykłego zmęczenia po nieprzespanej nocy. To często głębokie wyczerpanie, które może występować nawet po odpoczynku. Pacjent ma mniej siły mięśniowej, szybciej się męczy, potrzebuje pomocy przy czynnościach, które wcześniej wykonywał automatycznie.
Osłabienie wynika z kilku nakładających się mechanizmów – utraty mięśni, niedostatecznej podaży energii i białka, stanu zapalnego, anemii, skutków leczenia onkologicznego, bólu, zaburzeń snu oraz obciążenia psychicznego. W zaawansowanej kacheksji problemem może być nie tylko spacer, ale też ubranie się, umycie, przygotowanie posiłku albo samodzielne jedzenie.
To jeden z powodów, dla których kacheksja pogarsza jakość życia. Chory może stopniowo wycofywać się z kontaktów rodzinnych i społecznych, bo nie ma siły uczestniczyć w rozmowach, spotkaniach czy zwykłych domowych aktywnościach. Zależność od innych bywa źródłem frustracji, smutku i poczucia utraty kontroli.
Osłabienie w chorobie nowotworowej powinno być zgłaszane lekarzowi, szczególnie jeśli narasta szybko, łączy się z dusznością, kołataniem serca, zawrotami głowy, spadkiem apetytu, chudnięciem albo objawami infekcji.
Wyniszczenie organizmu przy raku może być widoczne w wyglądzie, ale nie zawsze od razu. Początkowo pacjent może wyglądać tylko na bardziej zmęczonego. Z czasem pojawia się utrata tkanki podskórnej, zmiana owalu twarzy, zapadnięcie policzków, wyraźniejsze kości, wiotczenie mięśni, bladość skóry, przesuszenie, cienie pod oczami, matowe włosy i ogólne wrażenie kruchej kondycji.
Do objawów fizycznych kacheksji mogą dołączać objawy funkcjonalne i psychiczne. Pacjent może mniej mówić, unikać posiłków z rodziną, odmawiać spotkań, częściej leżeć, mieć trudności z koncentracją albo reagować rozdrażnieniem na rozmowy o jedzeniu.
Objawy kacheksji nowotworowej są widoczne nie tylko na wadze i w wyglądzie chorego. Mogą pojawiać się również w wynikach badań laboratoryjnych oraz ocenie klinicznej. Lekarz może zwrócić uwagę na niedokrwistość, hipoalbuminemię, podwyższone markery zapalenia, zaburzenia białka całkowitego, obniżenie liczby leukocytów albo inne odchylenia wynikające z choroby podstawowej, leczenia i stanu odżywienia.
W źródłach medycznych jako elementy oceny kacheksji wymienia się między innymi utratę masy ciała, niski poziom beztłuszczowej masy ciała, sarkopenię, zmęczenie, anoreksję, stan zapalny, niski poziom hemoglobiny i niskie stężenie albumin. Kryteria rozpoznania muszą być jednak interpretowane przez lekarza, bo u pacjentów onkologicznych wiele parametrów może zmieniać się z różnych powodów.
W praktyce zespół prowadzący leczenie może pytać o:
Nowoczesne zalecenia podkreślają, że opieka nad pacjentem z kacheksją powinna być wielokierunkowa – obejmować ocenę stanu odżywienia, wsparcie dietetyczne, leczenie objawów, aktywność dostosowaną do możliwości chorego, wsparcie psychologiczne oraz decyzje farmakologiczne podejmowane indywidualnie.
Kacheksja w nowotworze to proces, który może przechodzić przez różne etapy. Nie u każdego pacjenta wygląda tak samo, ale często wyróżnia się trzy fazy – prekacheksję, kacheksję i kacheksję oporną.
Prekacheksja to etap wczesny. Spadek masy ciała może być jeszcze niewielki, ale pojawiają się pierwsze sygnały – mniejszy apetyt, stan zapalny, zaburzenia metaboliczne, szybsze uczucie sytości albo pierwsze ograniczenia aktywności. To moment, w którym reakcja ma największe znaczenie, ponieważ można szybciej wdrożyć ocenę żywieniową, leczenie odwracalnych przyczyn problemów z jedzeniem i wsparcie dietetyczne.
Kacheksja właściwa oznacza wyraźniejszy spadek masy ciała, utratę mięśni, osłabienie, mniejszą tolerancję wysiłku i pogorszenie stanu odżywienia. Na tym etapie samo „dokarmianie” zwykle nie rozwiązuje problemu. Potrzebne jest leczenie przyczyn i objawów – bólu, nudności, zaburzeń łaknienia, zaparć, biegunek, zmian zapalnych w jamie ustnej, depresji i innych czynników, które ograniczają jedzenie.
Kacheksja oporna występuje zwykle w zaawansowanej chorobie, gdy proces wyniszczenia jest nasilony, a leczenie przeciwnowotworowe ma ograniczoną skuteczność lub nie jest możliwe. Wtedy głównym celem staje się komfort pacjenta, łagodzenie objawów, wsparcie rodziny i zachowanie jak najlepszej jakości życia.
Utrata masy ciała przy raku może pojawić się w przebiegu wielu chorób nowotworowych, ale szczególnie często dotyczy nowotworów przewodu pokarmowego i płuc. Wymienia się raka trzustki, żołądka, przełyku, jelita grubego, płuca, odbytnicy, prostaty, piersi oraz chłoniaki nieziarnicze.
Ryzyko jest szczególnie wysokie przy nowotworach, które bezpośrednio utrudniają jedzenie, połykanie, trawienie lub wchłanianie składników odżywczych. Rak przełyku może powodować problemy z połykaniem. Rak żołądka może prowadzić do szybkiej sytości i bólu po posiłku. Rak trzustki może zaburzać trawienie i nasilać utratę masy ciała. Rak jelita grubego może wiązać się ze zmianami rytmu wypróżnień, bólem, niedokrwistością i stanem zapalnym.
Znaczenie ma również leczenie – chemioterapia, radioterapia, operacje, powikłania pooperacyjne, niedrożność przewodu pokarmowego, nudności, biegunki, zaparcia, ból i zmniejszona aktywność fizyczna. Każdy z tych czynników może zwiększać ryzyko niedożywienia i nasilać objawy kacheksji.
Wyniszczenie organizmu przy raku wymaga podejścia wielokierunkowego. Obecnie nie ma jednej standardowej, zatwierdzonej terapii przyczynowej, która u większości pacjentów odwracałaby kacheksję nowotworową. Najbardziej racjonalne podejście obejmuje łączenie kilku działań – leczenia nowotworu, wsparcia żywieniowego, leczenia objawów, opieki psychologicznej, rehabilitacji i indywidualnie dobranej farmakoterapii.
Leczenie powinno zaczynać się od identyfikacji przyczyn, które można złagodzić. Należą do nich ból, nudności, wymioty, zaparcia, biegunki, infekcje, depresja, zmiany zapalne błon śluzowych jamy ustnej, duszność, zaburzenia połykania, niedrożność przewodu pokarmowego i działania niepożądane leczenia przeciwnowotworowego.
W leczeniu farmakologicznym kacheksji stosuje się różne grupy leków, ale decyzja zawsze należy do lekarza. W źródłach wymienia się między innymi progestageny, kortykosteroidy, leki prokinetyczne, leki przeciwzapalne, kannabinoidy, talidomid, kwasy omega-3, olanzapinę, melatoninę, insulinę, leki anaboliczne i suplementację wybranymi aminokwasami. Efekty bywają zmienne, a ryzyko działań niepożądanych wymaga indywidualnej oceny.
W zaawansowanych stadiach celem leczenia może nie być odzyskanie dawnej masy ciała, ale zahamowanie dalszego spadku, poprawa apetytu, zmniejszenie nudności, ograniczenie bólu, poprawa komfortu i utrzymanie możliwie najlepszej jakości życia.
Objawy kacheksji nowotworowej często nasilają się, gdy pacjent nie jest w stanie pokryć zapotrzebowania na energię i białko. Dlatego wsparcie dietetyczne jest jednym z podstawowych elementów opieki, choć nie rozwiązuje całego problemu metabolicznego.
Żywienie powinno być indywidualne. Inaczej będzie wyglądało u osoby z rakiem jelita grubego po operacji, inaczej u pacjenta z rakiem trzustki, inaczej przy problemach z połykaniem, a inaczej w trakcie chemioterapii z nasilonymi nudnościami. Najważniejsze jest dopasowanie jedzenia do możliwości chorego, a nie odwrotnie.
Praktyczne zasady często obejmują:
W niektórych przypadkach konieczne może być żywienie dojelitowe lub pozajelitowe. Zgodnie z podejściem rekomendowanym w opiece onkologicznej wybór metody powinien zależeć od stanu chorego, rokowania, korzyści, ryzyka i celów leczenia. Interwencje żywieniowe mogą obejmować od porad dietetycznych po żywienie medyczne i farmakoterapię.
Nie. Pierwsze objawy mogą być subtelne – mniejszy apetyt, szybsza sytość, zmęczenie, spadek siły, mniejsza aktywność albo niewielka utrata masy ciała. Duży spadek wagi często oznacza, że proces trwa już dłużej.
W kacheksji pacjent traci nie tylko tłuszcz, ale także mięśnie. Proces jest związany ze stanem zapalnym i zaburzeniami metabolicznymi, dlatego nie zawsze odpowiada na samo zwiększenie kalorii.
Może obejmować trudność z chodzeniem, wstawaniem, ubieraniem się, myciem, przygotowywaniem posiłków i dłuższą rozmową. Pacjent może czuć wyczerpanie nawet po odpoczynku.
Czasem można je spowolnić, częściowo odwrócić lub złagodzić jego skutki, szczególnie przy wczesnym rozpoznaniu i skutecznym leczeniu choroby podstawowej. W zaawansowanym stadium głównym celem może być poprawa komfortu i jakości życia.
Mogą pomóc uzupełnić energię, białko, witaminy i składniki mineralne, szczególnie gdy zwykłe posiłki nie wystarczają. Ich stosowanie powinno być skonsultowane z lekarzem lub dietetykiem klinicznym.
Sprawdź możliwość udziału w badaniu klinicznym dotyczącym leczenia kacheksji nowotworowej.
Skorzystaj z wyszukiwarki poniżej, aby sprawdzić aktualną ofertę oraz kryteria kwalifikacji na poszczególne badania i konsultacje.
Dowiedz się więcejWięcej informacji
