Czy rak jest dziedziczny i czy zachorowanie bliskiej osoby oznacza, że pozostali członkowie rodziny również zachorują? Najczęściej nie. Każdy nowotwór rozwija się wskutek zmian w materiale genetycznym komórek, ale tylko część tych zmian jest odziedziczona po rodzicach. Według danych National Cancer Institute dziedziczne warianty mogą odpowiadać za do 10% wszystkich nowotworów. Wynik genetyczny mówi więc o prawdopodobieństwie, a nie o pewnej przyszłości.
Rak rozwija się wskutek zmian w genach kontrolujących wzrost, podział i naprawę komórek. Nie oznacza to, że sam nowotwór jest dziedziczony. Większość zmian powstaje w ciągu życia – spontanicznie albo pod wpływem czynników środowiskowych.
Dziedziczony może być wariant genu zwiększający podatność na określone nowotwory. Osoba nie dziedziczy gotowego raka, lecz większe ryzyko jego rozwoju.
Nowotwory w rodzinie nie zawsze tworzą zespół dziedziczny. Wspólne środowisko i przypadek mogą prowadzić do kilku zachorowań bez jednej mutacji wysokiego ryzyka.
W temacie zależności między genetyką a ryzykiem zachorowania na raka kluczowe jest rozróżnienie dwóch rodzajów zmian. Wariant germinalny jest odziedziczony lub powstaje bardzo wcześnie i może zostać przekazany dzieciom. Wariant somatyczny pojawia się wyłącznie w komórkach guza podczas życia i nie jest przekazywany potomstwu.
Test predyspozycji dziedzicznych wykonuje się najczęściej z krwi lub śliny. Profilowanie molekularne guza przeprowadza się na materiale z biopsji i służy głównie wyborowi leczenia. Zmianę podejrzaną o charakter germinalny trzeba potwierdzić w niezależnym badaniu.
Podwyższone ryzyko nie oznacza pewnego zachorowania, a brak wykrytej mutacji nie chroni przed nowotworem sporadycznym.
Odpowiedź na pytanie o to, jakie nowotwory są dziedziczne, dotyczy raczej zespołów predyspozycji niż pojedynczej choroby. Ten sam gen może zwiększać ryzyko kilku lokalizacji, a ten sam nowotwór może mieć wiele różnych przyczyn.
Bardziej niepokojący jest powtarzalny wzorzec – zachorowania w młodym wieku, kilka nowotworów u jednej osoby, rak obustronny lub rzadki typ choroby.
BRCA1 i BRCA2 są genami naprawy DNA i posiada je każdy człowiek. Problemem nie jest obecność genu, lecz określony patogenny wariant, który osłabia mechanizmy naprawcze komórki.
Szkodliwy wariant BRCA1 lub BRCA2 zwiększa ryzyko raka piersi i jajnika, a także części raków prostaty, trzustki i piersi u mężczyzn. Nie każda osoba z wariantem zachoruje.
Znaczenie ma dokładna klasyfikacja zmiany. Wariant patogenny może wpływać na profilaktykę i leczenie. VUS nie jest potwierdzoną mutacją chorobotwórczą i nie powinien samodzielnie stanowić podstawy radykalnych decyzji.
To, czy warto zrobić badania genetyczne na raka, najlepiej ocenić na podstawie wywiadu osobistego i rodzinnego. Szczególnym wskazaniem może być:
Jeżeli to możliwe, diagnostykę rodziny warto rozpocząć od osoby, która zachorowała. Ujemny wynik zdrowego krewnego bez znanej mutacji rodzinnej może być nieinformatywny.
Test powinien poprzedzać wywiad i poradnictwo genetyczne. Panel bez konsultacji może obejmować tylko wybrane warianty.
Wynik dodatni oznacza wykrycie wariantu patogennego, a nie diagnozę raka. Może prowadzić do wcześniejszych i częstszych badań, profilaktyki farmakologicznej albo rozważenia operacji zmniejszających ryzyko.
Wynik prawdziwie ujemny oznacza, że badana osoba nie odziedziczyła znanego wariantu rodzinnego. Wynik ujemny bez znanej mutacji może być nieinformatywny.
VUS oznacza zmianę, której znaczenia medycznego obecnie nie da się określić. Z czasem może zostać przeklasyfikowana, dlatego kontakt z poradnią i aktualizacja interpretacji są ważniejsze niż samodzielne powtarzanie przypadkowych testów.
Wiele zespołów dziedziczy się autosomalnie dominująco. Dziecko osoby z patogennym wariantem ma wtedy 50% szans na jego odziedziczenie, ale nie 50% pewności zachorowania.
Wynik może mieć znaczenie dla rodzeństwa, dzieci i dalszych krewnych. Krewnym warto przekazać kopię wyniku z nazwą genu i wariantu. Przy znanej zmianie rodzinnej często wystarcza badanie celowane.
Poradnictwo genetyczne pomaga omówić konsekwencje wyniku dla kontroli i rodziny.
Po wykryciu predyspozycji lekarz ustala plan zależny od genu, wieku i historii rodziny. Może on obejmować wcześniejsze badania, leki profilaktyczne albo operacje zmniejszające ryzyko.
Nie należy stosować jednego schematu dla wszystkich genów. Inny plan dotyczy BRCA1, inny zespołu Lyncha, a jeszcze inny APC. Równie ważne jest ograniczanie ryzyka sporadycznego – niepalenie, ochrona przed promieniowaniem UV, szczepienia zalecane w profilaktyce nowotworów, prawidłowa masa ciała i udział w programach badań przesiewowych.
Osoba z ujemnym wynikiem również może wymagać wcześniejszych kontroli, jeśli wywiad rodzinny pozostaje obciążony. Wynik laboratoryjny jest jednym z elementów oceny, a nie zamiennikiem konsultacji.
Informacja o zmianach genetycznych może być przydatna nie tylko w profilaktyce. Badanie guza i badanie germinalne mogą pomóc w kwalifikacji do określonych terapii lub programów badawczych. To dwa różne badania, choć czasem analizują te same geny.
Pacjenci mogą sprawdzać prowadzone badania kliniczne, pamiętając, że każdy protokół ma odrębne kryteria. FutureMeds przedstawia również badanie kliniczne dla chorych na przerzutowego lub zaawansowanego raka piersi. Sam wynik BRCA nie przesądza o kwalifikacji, o ile protokół nie wskazuje takiego warunku. Aktualny status rekrutacji trzeba potwierdzić w ośrodku.
Udział wymaga świadomej i dobrowolnej zgody po omówieniu korzyści, ryzyka i alternatyw.
Nie musi być. Jeden przypadek częstego nowotworu, zwłaszcza w starszym wieku, zwykle nie potwierdza zespołu dziedzicznego. Znaczenie ma wiek rozpoznania, typ raka i zachorowania u innych krewnych.
Dziedziczna predyspozycja jest dobrze opisana między innymi dla części raków piersi i jajnika, jelita grubego, endometrium, prostaty, trzustki, tarczycy i nerek. Większość przypadków tych nowotworów nadal ma charakter sporadyczny.
Nie każdy potrzebuje testu. Wskazaniem może być własne rozpoznanie określonego nowotworu, bardzo młody wiek zachorowania lub cechy sugerujące zespół dziedziczny. Decyzję warto poprzedzić konsultacją.
Poznaj nowe możliwości leczenia raka piersi w ramach badań klinicznych w Centrum medycznym FutureMeds.
Skorzystaj z wyszukiwarki poniżej, aby sprawdzić aktualną ofertę oraz kryteria kwalifikacji na poszczególne badania i konsultacje.
Dowiedz się więcejWięcej informacji
